Wat is stress?

Acute stress

Stress is eigenlijk onze natuurlijke reactie op gevaar. Acute stress brengt het lichaam in de overlevings-stand om te vechten, vluchten of te bevriezen (fight, flight, freeze). Deze reactie is instinctief, automatisch en wordt aangestuurd door dieper gelegen lagen in onze hersenen (ook wel het reptielen brein genoemd).

Acute stress komt op als je leven direct bedreigd word, bijvoorbeeld als je wordt aangevallen door een groot wild dier of in een oorlogssituatie. Wat je precieze reactie is in een dergelijke situatie kun je op voorhand moeilijk voorspellen of trainen. In een levensbedreigende situatie gaat alle focus naar het overleven van het organisme. Op zo’n moment is er weinig tot geen ruimte om na te denken en neemt je instinct het van je over.

Mensen en dieren beschikken over twee belangrijke lichamelijke systemen, het sympathische zenuwstelsel en het para-sympathische zenuwstelsel. Je kunt dit vergelijken met het gaspedaal en de rem van een auto. Tijdens een stressvolle situatie word het sympathische zenuwstelstel in werking gesteld (het gaspedaal). Het lichaam maakt onder andere adrenaline en cortisol aan. Deze zijn nodig om in actie te komen en stellen het lichaam in staat prestaties te leveren die onder normale omstandigheden niet mogelijk zouden zijn. Het hard gaat sneller pompen, spieren worden van meer zuurstof voorzien, pupillen vergroten en de alertheid gaat omhoog.

Bij dieren stopt deze stressreactie vrij snel nadat het dier in veiligheid is. Zodra het dier veilig is treed het para-sympahtische systeem in werking (de rem). Spieren ontspannen, het cortisol- en adrenalinelevel neemt af, en er is in het lichaam weer ruimte voor andere processen die gericht zijn op herstel van het systeem zoals rust en het verteren van voedsel.

Chronische stress

Mensen zijn sociale wezens. Om te overleven hebben we een sociale context nodig. Ook hebben we een bepaalde positie binnen de maatschappij, leefgemeenschap en sociale kringen. Als onze sociale context of onze positie daarin wordt bedreigd wordt dit door onze hersenen geïnterpreteerd als gevaar. Onze reactie is hierop in feite het zelfde als bij acute dreiging. Gelukkig hebben we wel allerlei (coping)strategieën ontwikkeld om hiermee om te gaan en kunnen we zelf gevaar ook interpreteren en herwaarderen. Toch blijft de fysieke reactie redelijk gelijk. Alle focus gaat uit naar het oplossen van het probleem, de hormonen adrenaline en cortisol worden aangemaakt, sterke emoties (angst, woede) worden opgewekt en we zijn klaar om in actie te komen.
En daar zit een belangrijk verschil tussen mens en dier. Dieren komen letterlijk in actie bij dreiging, maar wij mensen kunnen in sociale situaties niet gaan vechten of weg rennen. We blijven meestal in de situatie en onderdrukken onze primaire reacties. Zo sterk soms dat we ze zelf niet meer opmerken.
Hierdoor missen we de kans om stress ons lichaam te laten verlaten en internaliseren we de stress.

Sommige vormen van stress zijn acuut en bedreigend zoals ongelukken of een conflict. Deze stress is meestal van korte duur en gaat snel weer voorbij. Chronische stress zijn stressoren die langer duren bijvoorbeeld een hoge werkdruk over een lange periode of een chronische ziekte.

Stress hoeft niet alleen een bedreiging van buitenaf te zijn. Er kunnen ook innerlijke factoren zijn die stress veroorzaken zoals negatieve gedachten of angsten. Deze gedachten of angsten hoeven niet per se realistisch te zijn maar onze reactie erop, en de effecten ervan, zijn wel realistisch. Hoewel er bij deze vorm van stress meer keuzemogelijkheden over blijven dan bij acute stress, vernauwd toch onze focus en reageren we vanuit automatische patronen.

Zoals gezegd worden er hormonen aangemaakt als we stress ervaren. Het lichaam heeft na een periode van stress tijd nodig om weer te herstellen. Als die tijd er niet is, ontstaat chronische stress. Dit is gevaarlijk omdat je door stress steeds over eigen grenzen gaat en aanspraak doet op natuurlijke reserves.

Overspanning & burn-out

Als je te lang over je eigen grenzen gaat en signalen niet opmerkt of negeert, blijft de stress zich opstapelen. Door extra energie vrij te maken, te versnellen en door natuurlijke behoeftes te negeren kom je in een negatieve spiraal terecht. Je verliest het contact met wat je nodig hebt en goed voor je is. Denk bijvoorbeeld aan gezonde voeding, rust, ontspanning, contact enzovoort.

De eerste signalen worden door de stress onderdrukt en daardoor niet opgemerkt. Pas later, als de klachten heviger worden herkennen we ze vaak pas. Hierbij kun je denken aan pijn in de nek, schouders, hoofdpijn, problemen met slapen en emotionele buien zoals vaker huilen of prikkelbaarheid. Als deze klachten zich voordoen spreken we vaak van overspannenheid. Negeer je deze klachten, blijf je chronisch over grenzen heen gaan en verander je je levenspatroon niet dan leiden deze klachten uiteindelijk tot een burn-out.

Natuurlijke reserves

Als de uitputtingsslag te lang door gaat (linker kolom van de afbeelding hierboven) raak je steeds dieper in de neerwaartse spiraal. Door de stress functioneer je niet goed, ontstaan er meer situaties die stress oproepen, kom je slecht in slaap en slaap je niet goed door. Hierdoor kunnen de reserves zich ook niet meer aanvullen.
Je kunt dit vergelijken met de benzinetank van een auto. Zolang er benzine in de tank zit rijdt je gewoon door. Op een gegeven moment raakt de benzine op en schakel je over op de reserve tank. Dit heb je meestal niet door want de auto rijdt toch nog? En ineens sta je zonder benzine en kom je niet meer verder. Dit is precies wat er gebeurt bij een burn-out. De reserves zijn op en je staat letterlijk stil.

De energie uit de reserve tank komt uit een andere bron dan onze dagelijkse energie en het duurt langer voordat deze energie is aangevuld. Dit is de energie die ons in staat stelt om enorme prestaties te verrichten wanneer we in extreme omstandigheden verkeren.

Voorkomen is beter dan genezen

Herken je iets van dit verhaal bij jezelf? Onderneem dan actie voor het te laat is. Eenmaal op het punt van een burn-out is de weg naar herstel lang. Daarom is het goed om op tijd signalen van stress te herkennen en er iets aan te doen.

Wij bieden verschillende activiteiten op het gebied van stress. Denk bijvoorbeeld aan mindfulness, yoga, maar ook theater improvisatie, een avondje dansen of samen zingen kan enorm stress verlagend werken en is een leuke manier om nieuwe energie op te doen.

Wanneer de problemen verder gevorderd zijn is een avondje ontspannen en opladen niet meer genoeg. Het kan dan nodig zijn om wat dieper in te gaan op je eigen patronen en daarvoor bieden wij diverse therapieën en trainingen aan. Dit kan helpen om de onderliggende oorzaken van je (stress veroorzakende) patronen op te sporen en aan te pakken. Je bent van harte welkom om vrijblijvend kennis te komen maken met een van onze teamleden.

Tot slot nog een interessante animatie over hoe stress het brein beïnvloed:


Over de auteur:

Onze praktijk ligt in Maastricht, en richt zich op stress en stress gerelateerde problematiek. Sirik geeft naast muziektherapie ook mindfulness coaching en open bijeenkomsten waar iedereen welkom is om samen mindfulness te beoefenen. Op dit moment volg hij een master in neurologische muziektherapie en leert nog meer over stress en het brein.

Sirik de Jong – Vrijgevestigd Muziektherapeut